Obrona w sprawach o pozbawienie wolności

Trzy stopnie odpowiedzialności za pozbawienie wolności

Bezprawne pozbawienie wolności to przestępstwo, w którym ustawodawca przewidział wyjątkowo szeroką rozpiętość zagrożenia karą – od 3 miesięcy pozbawienia wolności w typie podstawowym aż po 25 lat w najpoważniejszym typie kwalifikowanym. Ta rozpiętość odzwierciedla ogromną różnorodność stanów faktycznych mieszczących się pod wspólnym pojęciem pozbawienia wolności, od kilkuminutowego zamknięcia kogoś w pomieszczeniu w trakcie kłótni, po długotrwałe, brutalne przetrzymywanie ofiary.

Art. 189 Kodeksu karnego

„§1. Kto pozbawia człowieka wolności, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. §2. Jeżeli pozbawienie wolności trwało dłużej niż 7 dni, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. §2a. Jeżeli pozbawienie wolności, o którym mowa w §2, dotyczy osoby nieporadnej ze względu na jej wiek, stan psychiczny lub fizyczny, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15. §3. Jeżeli pozbawienie wolności, o którym mowa w §1 do 2a, łączyło się ze szczególnym udręczeniem, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 5 do 25."

Znamiona przestępstwa z art. 189 k.k.

Przestępstwo pozbawienia wolności polega na uniemożliwieniu pokrzywdzonemu swobodnego poruszania się lub zmiany miejsca pobytu, wbrew jego woli. Może przybrać formę zamknięcia w pomieszczeniu, skrępowania, przetrzymywania w pojeździe lub uniemożliwienia opuszczenia danego miejsca w inny sposób. Dla bytu przestępstwa nie ma znaczenia, w jaki sposób sprawca doprowadził do pozbawienia wolności – znaczenie ma sam skutek w postaci realnego ograniczenia swobody pokrzywdzonego.

Typ podstawowy i typ kwalifikowany czasowy

Ustawodawca różnicuje odpowiedzialność karną przede wszystkim w oparciu o czas trwania pozbawienia wolności. Typ podstawowy z §1 obejmuje każdy przypadek pozbawienia wolności, niezależnie od jego długości – nawet krótkotrwałe uniemożliwienie opuszczenia pomieszczenia wypełnia znamiona tego czynu. Jeżeli jednak pozbawienie wolności trwało dłużej niż 7 dni, zastosowanie ma surowszy typ kwalifikowany z §2, zagrożony karą od roku do 10 lat pozbawienia wolności.

Pozbawienie wolności osoby nieporadnej

Ustawodawca przewidział dodatkową, surowszą odpowiedzialność w sytuacji, gdy ofiarą długotrwałego pozbawienia wolności jest osoba nieporadna ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny, na przykład dziecko, osoba starsza, chora lub z niepełnosprawnością uniemożliwiającą samodzielną obronę. W takim przypadku sprawca odpowiada w ramach typu kwalifikowanego z art. 189 §2a k.k., zagrożonego karą od 2 do 15 lat pozbawienia wolności.

Szczególne udręczenie w orzecznictwie sądów apelacyjnych

Najsurowszy typ kwalifikowany dotyczy sytuacji, w której pozbawienie wolności łączyło się ze szczególnym udręczeniem pokrzywdzonego. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 10 maja 2018 r. (sygn. II AKa 158/18) wskazał, że znamię to zostaje zrealizowane, gdy pozbawienie wolności trwało wiele godzin, a pokrzywdzony, pobity i krwawiący, był przetrzymywany w skrajnie trudnych warunkach, na przykład w ciasnym bagażniku samochodu, w niskiej temperaturze, nie wiedząc, co go dalej czeka. W doktrynie prawa karnego jako przykłady szczególnego udręczenia wskazuje się również głodzenie ofiary, przetrzymywanie jej w ciemnym pomieszczeniu, zadawanie bólu fizycznego czy grożenie dalszą krzywdą w trakcie przetrzymywania. Ocena, czy w konkretnej sprawie doszło do szczególnego udręczenia, wymaga zawsze analizy intensywności i charakteru cierpień zadanych pokrzywdzonemu, wykraczających poza sam fakt ograniczenia jego wolności.

Wymiar kary w poszczególnych typach czynu

Typ podstawowy (art. 189 §1 k.k.)

od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności

Pozbawienie wolności trwające dłużej niż 7 dni (art. 189 §2 k.k.)

od roku do 10 lat pozbawienia wolności

Dotyczące osoby nieporadnej (art. 189 §2a k.k.)

od 2 do 15 lat pozbawienia wolności

Ze szczególnym udręczeniem (art. 189 §3 k.k.)

od 5 do 25 lat pozbawienia wolności

Zbieg z innymi przestępstwami przeciwko wolności

W praktyce orzeczniczej pozbawienie wolności bardzo często pozostaje w zbiegu z innymi czynami zabronionymi, w szczególności z groźbami karalnymi, zmuszaniem do określonego zachowania czy przestępstwami przeciwko zdrowiu, jeżeli w trakcie przetrzymywania doszło do naruszenia nietykalności cielesnej lub spowodowania obrażeń. Prawidłowa kwalifikacja prawna zdarzenia, w tym rozstrzygnięcie, czy poszczególne zachowania sprawcy stanowią jeden czyn, czy odrębne przestępstwa pozostające w zbiegu, ma bezpośredni wpływ na wymiar kary i jest jednym z kluczowych elementów analizowanych przez obrońcę.

Linia obrony w sprawach o pozbawienie wolności

Ze względu na wysokie zagrożenie karą, w szczególności w typach kwalifikowanych, sprawy o pozbawienie wolności wymagają wnikliwej analizy dowodowej już od pierwszych czynności postępowania. Obrona obejmuje w szczególności:

• weryfikację, czy w sprawie rzeczywiście doszło do realnego ograniczenia swobody poruszania się pokrzywdzonego,
• ustalenie rzeczywistego czasu trwania pozbawienia wolności, mającego decydujące znaczenie dla kwalifikacji prawnej czynu,
• ocenę, czy zasadnie przyjęto typ kwalifikowany związany ze szczególnym udręczeniem lub nieporadnością pokrzywdzonego,
• analizę ewentualnego zbiegu z innymi przestępstwami i prawidłowości przyjętej kwalifikacji prawnej,
• przygotowanie linii obrony uwzględniającej całokształt materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.

Najczęstsze pytania (FAQ)