Obrona w sprawach o stalking (uporczywe nękanie)

Kiedy nękanie staje się przestępstwem

Stalking, czyli uporczywe nękanie, trafił do Kodeksu karnego w 2011 roku i od tego czasu jest jednym z najczęściej zgłaszanych przestępstw przeciwko wolności. Przepis chroni sferę psychiczną człowieka oraz jego prawo do prywatności, obejmując zarówno klasyczne nękanie, jak i zjawiska związane z rozwojem technologii, w tym śledzenie w mediach społecznościowych, wysyłanie masowych wiadomości czy podszywanie się pod inną osobę w internecie.

Art. 190a Kodeksu karnego

„§1. Kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. §3. Jeżeli następstwem czynu określonego w §1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12."

Jakie dobro chroni przepis

Dobrem chronionym przez art. 190a k.k. jest prawo do życia w poczuciu bezpieczeństwa, wolnego od jakiejkolwiek formy dręczenia, poniżenia, nękania lub zagrożenia. Przepis chroni więc wolność psychiczną oraz prawo do ochrony życia prywatnego i rodzinnego, a nie wyłącznie nietykalność fizyczną, co odróżnia go od innych przestępstw przeciwko wolności.

Znamiona przestępstwa stalkingu

Aby doszło do popełnienia przestępstwa z art. 190a §1 k.k., muszą wystąpić łącznie trzy elementy:

• uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej,
• wzbudzenie u pokrzywdzonego uzasadnionego okolicznościami poczucia zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, lub
• istotne naruszenie jej prywatności, niezależnie od tego, czy pokrzywdzony odczuwał strach.

Co istotne, poczucie zagrożenia lub udręczenia musi być uzasadnione okolicznościami, czyli poparte obiektywnym przekonaniem, że przeciętny człowiek o porównywalnych cechach osobowości i w porównywalnych warunkach również odczuwałby podobne zagrożenie. Jeśli szczególnie wrażliwa osoba poczuła się zagrożona z powodu pojedynczej, neutralnej sytuacji, której przeciętny człowiek nie odebrałby jako groźnej, warunek ten nie zostaje spełniony.

Uporczywość jako kluczowe znamię

Sądy powszechne wielokrotnie podkreślały, że uporczywe nękanie wskazuje na intencjonalne, powtarzalne zachowanie sprawcy, a nie na pojedynczy incydent. Sąd Okręgowy w Poznaniu w wyroku z 1 lipca 2016 r. (sygn. IV Ka 326/16) wskazał, że sprawcy musi przyświecać zamiar bezpośredni – sprawca chce dokuczyć ofierze, ma świadomość, że jego zachowanie stanowi dla niej dolegliwe nękanie, i taki właśnie odbiór swojego zachowania chce osiągnąć. Ocena uporczywości wymaga zawsze analizy całokształtu okoliczności sprawy: liczby kontaktów, ich częstotliwości, pory dnia oraz reakcji pokrzywdzonego, w tym jego wyraźnej prośby o zaprzestanie kontaktu.

Czy zły zamiar wobec ofiary jest konieczny

Nie. Do znamion przestępstwa stalkingu nie należy negatywny cel działania sprawcy. Sąd Najwyższy w wyroku z 2 grudnia 2020 r. (sygn. III KK 266/20, OSNKW 2021, nr 1, poz. 3) jednoznacznie wskazał, że nie ma znaczenia, czy motywacja sprawcy jest ukierunkowana na wzbudzenie poczucia zagrożenia lub naruszenie prywatności. W konsekwencji za stalking może odpowiadać także osoba, którą kieruje tęsknota za ofiarą, uczucie miłości lub chęć jej adorowania, jeśli jej zachowanie obiektywnie wypełnia pozostałe znamiona czynu.

Przykłady zachowań uznanych za stalking w orzecznictwie

Nie jest możliwe stworzenie zamkniętego katalogu zachowań mogących wypełniać znamiona uporczywego nękania. W praktyce orzeczniczej sądów za stalking uznawano między innymi:

• wysyłanie licznych wiadomości SMS, e-mail lub wykonywanie wielokrotnych połączeń telefonicznych,
• uporczywe obserwowanie, śledzenie, fotografowanie lub filmowanie innej osoby z ukrycia,
• nachodzenie pod miejscem zamieszkania lub pracy pokrzywdzonego wbrew jego woli,
• uporczywe kontaktowanie się za pośrednictwem osób trzecich lub mediów społecznościowych mimo wyraźnego sprzeciwu pokrzywdzonego.

Podszywanie się pod inną osobę – typ kwalifikowany

Odrębny typ przestępstwa opisany w art. 190a §2 k.k. dotyczy podszywania się pod inną osobę przez wykorzystanie jej wizerunku, danych osobowych lub innych jej danych, w celu wyrządzenia jej szkody majątkowej lub osobistej. Jeżeli następstwem uporczywego nękania lub podszywania się jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca odpowiada w ramach typu kwalifikowanego z art. 190a §3 k.k., zagrożonego karą pozbawienia wolności od 2 do 12 lat.

Jaka kara grozi za uporczywe nękanie

Podstawowe zagrożenie karą za stalking wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Ze względu na tak wysoką górną granicę ustawowego zagrożenia, w przypadku tego przestępstwa wyłączona jest możliwość warunkowego umorzenia postępowania, co odróżnia sprawy o stalking od wielu innych przestępstw przeciwko wolności, w których taka instytucja pozostaje dostępna.

Linia obrony w sprawach o stalking

Sprawy o uporczywe nękanie wymagają szczególnie wnikliwej analizy dowodowej, ponieważ granica między nachalnym, lecz niekaralnym zachowaniem a przestępstwem bywa trudna do wyznaczenia. Skuteczna obrona obejmuje w szczególności:

• weryfikację, czy zachowanie sprawcy miało rzeczywiście charakter uporczywy, czyli powtarzalny i rozciągnięty w czasie,
• ocenę, czy poczucie zagrożenia lub udręczenia pokrzywdzonego miało obiektywne, a nie wyłącznie subiektywne podstawy,
• analizę korespondencji, historii połączeń oraz aktywności w mediach społecznościowych będącej materiałem dowodowym w sprawie,
• ocenę, czy w sprawie nie doszło do błędnej kwalifikacji prawnej czynu jako typu kwalifikowanego z §2 lub §3,
• przygotowanie linii obrony uwzględniającej całokształt relacji stron oraz kontekst, w jakim doszło do spornych zachowań.

Najczęstsze pytania (FAQ)