Przerwa w wykonaniu kary pozbawienia wolności

Przerwa w wykonaniu kary pozbawienia wolności to instytucja prawa karnego wykonawczego pozwalająca skazanemu, który już rozpoczął odbywanie kary, czasowo opuścić zakład karny z uwagi na szczególne okoliczności zdrowotne, rodzinne lub osobiste. To zasadnicza różnica względem odroczenia wykonania kary, które dotyczy sytuacji, gdy skazany jeszcze nie rozpoczął odbywania kary. Podstawę prawną przerwy stanowią art. 153–155 Kodeksu karnego wykonawczego (k.k.w.).

Przerwa obligatoryjna – choroba uniemożliwiająca odbywanie kary

Zgodnie z art. 153 § 1 k.k.w. sąd penitencjarny udziela przerwy w wykonaniu kary w wypadku określonym w art. 150 § 1 k.k.w. – czyli choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby uniemożliwiającej wykonywanie kary – do czasu ustania przeszkody. Za ciężką chorobę uznaje się taki stan skazanego, w którym umieszczenie go w zakładzie karnym mogłoby zagrażać życiu lub spowodować poważne niebezpieczeństwo dla jego zdrowia. W takim przypadku sąd nie ma swobody decyzyjnej – ma obowiązek udzielić przerwy.

Przerwa fakultatywna – ważne względy rodzinne lub osobiste

Art. 153 § 2 Kodeksu karnego wykonawczego

„Sąd penitencjarny może udzielić przerwy w wykonaniu kary pozbawienia wolności, jeżeli przemawiają za tym ważne względy rodzinne lub osobiste."

To najczęściej wykorzystywana podstawa wniosków o przerwę. W orzecznictwie i praktyce sądów penitencjarnych za „ważne względy rodzinne lub osobiste" uznaje się między innymi:

• konieczność sprawowania opieki nad ciężko chorym członkiem rodziny, gdy nie ma innej osoby, która mogłaby tę opiekę przejąć,
• poważne, nagłe wydarzenia losowe w rodzinie skazanego,
• sytuacje wymagające pilnego załatwienia istotnych spraw majątkowych lub rodzinnych, których nie da się załatwić z zakładu karnego,
• stan zdrowia skazanego, który wprawdzie nie spełnia przesłanek obligatoryjnego odroczenia z art. 150 k.k.w., ale istotnie utrudnia odbywanie kary.

Jak długo może trwać przerwa w wykonaniu kary

Przy przerwie fakultatywnej stosuje się odpowiednio przepisy art. 151 § 3–5 k.k.w. dotyczące odroczenia – oznacza to, że przerwy udziela się na okres do roku, a łączny okres wszystkich udzielonych przerw (przerwa może być udzielana kilkukrotnie) nie może przekroczyć okresu wskazanego w ustawie. Przy przerwie obligatoryjnej związanej z ciężką chorobą przerwa trwa do czasu ustania przeszkody – czyli teoretycznie może trwać dłużej, jeżeli stan zdrowia skazanego się nie poprawia.

Kto i jak może złożyć wniosek o przerwę w karze

Wniosek o udzielenie przerwy w wykonaniu kary pozbawienia wolności może złożyć:

• skazany lub jego obrońca,
• dyrektor zakładu karnego (art. 153 § 2a k.k.w.),
• sądowy kurator zawodowy,
• prokurator.

Wniosek kieruje się do sądu penitencjarnego właściwego dla miejsca odbywania kary. Powinien on precyzyjnie wskazywać podstawę prawną (art. 150 § 1 albo art. 153 § 2 k.k.w.), okoliczności uzasadniające przerwę oraz – w miarę możliwości – dokumentację potwierdzającą stan zdrowia lub sytuację rodzinną (np. dokumentację medyczną, zaświadczenia, oświadczenia bliskich). W posiedzeniu w przedmiocie przerwy prawo udziału ma prokurator, skazany i jego obrońca, a na postanowienie przysługuje zażalenie.

Elektroniczna kontrola miejsca pobytu podczas przerwy – nowość obowiązująca od 1 stycznia 2026 r.

Jedną z najważniejszych zmian w praktyce udzielania przerw w karze jest nowy art. 153a k.k.w., obowiązujący od 1 stycznia 2026 roku. Wprowadza on możliwość – a w niektórych wypadkach obowiązek – objęcia skazanego elektroniczną kontrolą miejsca pobytu na czas trwania przerwy w karze.

Art. 153a § 1 Kodeksu karnego wykonawczego

„Udzielając przerwy w wykonaniu kary pozbawienia wolności skazanemu, wobec którego administracja zakładu karnego sporządziła negatywną prognozę kryminologiczno-społeczną, sąd penitencjarny może orzec wobec tego skazanego elektroniczną kontrolę miejsca pobytu."

W praktyce oznacza to, że nawet jeśli sąd nie ma pewności co do postawy skazanego po opuszczeniu zakładu karnego (a więc – w innych okolicznościach mógłby odmówić przerwy), może zdecydować się na udzielenie przerwy pod warunkiem noszenia elektronicznej opaski monitorującej miejsce pobytu. To rozwiązanie pośrednie: zamiast całkowicie odmówić skazanemu przerwy z powodu negatywnej prognozy, sąd może udzielić przerwy pod ścisłą kontrolą elektroniczną.

Zgodnie z art. 153a § 2 k.k.w. orzeczenie elektronicznej kontroli miejsca pobytu jest obligatoryjne (niezależnie od treści prognozy kryminologiczno-społecznej) wobec skazanego za przestępstwa z art. 197–200 Kodeksu karnego popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych, wobec sprawcy działającego w warunkach recydywy z użyciem przemocy lub groźby jej użycia (art. 64 § 2, art. 64a lub art. 65 k.k.), a także wobec skazanego na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Sąd może odstąpić od tego obowiązku jedynie w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami.

Jak długo trwa taka kontrola? Zgodnie z art. 153a § 5–6 k.k.w. sąd penitencjarny może uchylić elektroniczną kontrolę miejsca pobytu nie wcześniej niż po upływie 6 miesięcy od udzielenia przerwy, jeżeli jej dalsze stosowanie jest niecelowe, a wobec sprawców z grupy podwyższonego ryzyka (art. 153a § 2 k.k.w.) – nie wcześniej niż po 9 miesiącach. Kontrola elektroniczna ustaje najpóźniej z chwilą osadzenia skazanego w zakładzie karnym po upływie okresu przerwy.

Elektroniczna kontrola miejsca pobytu podczas przerwy jest wykonywana jako dozór mobilny – co oznacza bieżącą kontrolę miejsca przebywania skazanego, niezależnie od tego, gdzie faktycznie się znajduje, a nie tylko kontrolę obecności w jednym, wyznaczonym miejscu (jak przy dozorze stacjonarnym).

Przerwa w karze odbywanej w systemie dozoru elektronicznego

Zmiany od 2026 roku obejmują również sytuację odwrotną – gdy skazany od początku odbywa karę w systemie dozoru elektronicznego (SDE), a nie w zakładzie karnym. Do takiej osoby zastosowanie ma odrębny przepis: art. 43q k.k.w., pozwalający na udzielenie przerwy bezpośrednio w ramach dozoru elektronicznego, bez konieczności osadzania skazanego w zakładzie karnym. Szczegółowo opisaliśmy tę instytucję w artykule System dozoru elektronicznego (SDE) – to bardzo istotne rozróżnienie, ponieważ dotyczy dwóch różnych punktów wyjścia skazanego i dwóch odrębnych podstaw prawnych.

Skazany odbywa karę w zakładzie karnym

Podstawą przerwy są art. 153 k.k.w. (przesłanki) oraz art. 153a k.k.w. (kontrola elektroniczna). W czasie przerwy sąd może orzec fakultatywną lub obligatoryjną elektroniczną kontrolę miejsca pobytu, wykonywaną jako dozór mobilny.

Skazany odbywa karę w systemie dozoru elektronicznego (SDE)

Podstawą przerwy jest art. 43q k.k.w. Przerwa polega na czasowym usunięciu środków technicznych – zwolnieniu z obowiązku noszenia opaski na czas jej trwania, z zachowaniem statusu osoby odbywającej karę w SDE.

Kiedy sąd odwołuje przerwę w karze

Sąd penitencjarny odwołuje przerwę w wykonaniu kary, jeżeli ustała przyczyna, dla której została udzielona, gdy skazany nie korzysta z przerwy zgodnie z jej celem albo rażąco narusza porządek prawny. Dodatkowo, jeżeli wobec skazanego orzeczono elektroniczną kontrolę miejsca pobytu, sąd odwołuje przerwę także w razie niedotrzymania wyznaczonego terminu zgłoszenia gotowości podmiotowi dozorującemu. Odwołanie przerwy oznacza obowiązek niezwłocznego powrotu do zakładu karnego.

FAQ – najczęstsze pytania o przerwę w wykonaniu kary