Warunkowe przedterminowe zwolnienie

Warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbycia reszty kary pozbawienia wolności to jedna z najważniejszych instytucji prawa karnego wykonawczego, umożliwiająca skazanemu opuszczenie zakładu karnego przed formalnym upływem orzeczonej kary. Podstawę prawną stanowią art. 77–82 Kodeksu karnego (dalej: k.k.) oraz przepisy wykonawcze zawarte w art. 159–163 Kodeksu karnego wykonawczego.

Instytucja ta ma charakter probacyjny – skazany nie zostaje zwolniony bezwarunkowo, lecz trafia na tzw. okres próby, w trakcie którego jego zachowanie podlega dalszej kontroli sądu i kuratora sądowego. W praktyce warunkowe zwolnienie jest jednym z najczęściej poszukiwanych rozwiązań przez osoby odbywające karę oraz ich rodziny.

Po jakim czasie można ubiegać się o warunkowe zwolnienie?

Minimalny okres odbytej kary uprawniający do złożenia wniosku określa art. 78 k.k. Zasady różnią się w zależności od tego, czy skazany działał w warunkach recydywy:

Zasada ogólna

co najmniej połowa orzeczonej kary, nie wcześniej jednak niż po 6 miesiącach.

Recydywa podstawowa (art. 64 § 1 k.k.)

co najmniej dwie trzecie kary.

Multirecydywa (art. 64 § 2 k.k.) oraz art. 64a k.k.

co najmniej trzy czwarte kary.

Kara dożywotniego pozbawienia wolności

po odbyciu co najmniej 30 lat kary (skazanego można również, niezależnie od tych warunków, zwolnić warunkowo po odbyciu 25 lat, w szczególnie uzasadnionych wypadkach).

Sąd, wymierzając karę pozbawienia wolności, może w szczególnie uzasadnionych wypadkach ustalić surowsze ograniczenia dotyczące możliwości skorzystania z warunkowego zwolnienia niż wynikające z art. 78 k.k. – warto to sprawdzić już na etapie analizy wyroku skazującego.

Przesłanki materialne – pozytywna prognoza kryminologiczna

Sam upływ wymaganego okresu kary nie wystarczy. Zgodnie z art. 77 § 1 k.k. sąd może warunkowo zwolnić skazanego tylko wówczas, gdy jego postawa, właściwości i warunki osobiste, sposób życia przed popełnieniem przestępstwa, okoliczności jego popełnienia oraz zachowanie po popełnieniu przestępstwa i w czasie odbywania kary uzasadniają przekonanie, że po zwolnieniu skazany będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa.

To właśnie w ocenie tzw. pozytywnej prognozy kryminologiczno-społecznej rozstrzyga się większość spraw o warunkowe zwolnienie. Sąd penitencjarny opiera się między innymi na opinii dyrektora zakładu karnego, przebiegu dotychczasowego odbywania kary, udziale w programach resocjalizacyjnych, postawie wobec pokrzywdzonego oraz planach życiowych skazanego po opuszczeniu zakładu.

Kto może złożyć wniosek i jak go przygotować

Zgodnie z art. 161 k.k.w. wniosek o warunkowe zwolnienie z odbycia reszty kary pozbawienia wolności może złożyć:

• skazany lub jego obrońca,
• dyrektor zakładu karnego, w którym skazany przebywa,
• sądowy kurator zawodowy.

Sprawa może zostać wszczęta również z urzędu przez sąd. Prawidłowo przygotowany wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie powinien zawierać w szczególności:

• oznaczenie sądu penitencjarnego (sądu okręgowego właściwego dla miejsca odbywania kary),
• podstawę prawną – art. 77 § 1 k.k. w związku z art. 78 k.k.,
• rozbudowane uzasadnienie odnoszące się do przesłanek pozytywnej prognozy,
• informacje o sytuacji rodzinnej i zawodowej po opuszczeniu zakładu karnego (np. deklaracja zatrudnienia, miejsce zamieszkania),
• ewentualne dowody: opinie, zaświadczenia o udziale w terapiach czy kursach.

Jak wygląda posiedzenie sądu penitencjarnego

Posiedzenie w przedmiocie warunkowego zwolnienia odbywa się z reguły w zakładzie karnym, w którym skazany przebywa. W posiedzeniu ma prawo wziąć udział skazany, jego obrońca, prokurator oraz sądowy kurator zawodowy lub dyrektor zakładu karnego, jeżeli to oni złożyli wniosek. Obecność profesjonalnego pełnomocnika na tym etapie ma istotne znaczenie – to moment, w którym można bezpośrednio odnieść się do zastrzeżeń sądu i uzupełnić argumentację.

Okres próby i obowiązki po zwolnieniu

Zgodnie z art. 80 k.k. w razie warunkowego zwolnienia czas pozostały do odbycia kary stanowi okres próby, który nie może być krótszy niż 2 lata ani dłuższy niż 5 lat, a wobec osoby wielokrotnie karanej (art. 64 § 2 k.k.) – nie może być krótszy niż 3 lata. Sąd może w tym czasie zobowiązać skazanego m.in. do informowania kuratora o przebiegu okresu próby, podjęcia pracy zarobkowej, powstrzymania się od nadużywania alkoholu lub poddania się terapii.

Jeżeli w okresie próby oraz w ciągu 6 miesięcy od jego zakończenia warunkowe zwolnienie nie zostanie odwołane, karę uważa się za odbytą z chwilą warunkowego zwolnienia.

Kiedy sąd może odwołać warunkowe zwolnienie

Sąd odwołuje warunkowe zwolnienie, jeżeli zwolniony w okresie próby popełnił podobne przestępstwo umyślne, za które orzeczono prawomocnie karę pozbawienia wolności. Sąd może odwołać zwolnienie również wtedy, gdy skazany rażąco narusza porządek prawny, w szczególności popełnia inne przestępstwo niż wskazane powyżej, albo uchyla się od nałożonych obowiązków, dozoru kuratora czy naprawienia szkody. Odwołanie zwolnienia oznacza konieczność powrotu do zakładu karnego w celu odbycia pozostałej części kary.

Co zrobić po odmowie warunkowego zwolnienia

Odmowa sądu penitencjarnego nie zamyka drogi do wolności. Na postanowienie o odmowie przysługuje zażalenie, a ponadto po odpowiednim czasie skazany może złożyć kolejny wniosek, powołując się na zmianę okoliczności (np. dalszą pozytywną postawę w zakładzie karnym, ukończone programy resocjalizacyjne, poprawę relacji rodzinnych). Dobrze przygotowany kolejny wniosek, uzupełniony o nową dokumentację, wielokrotnie kończy się sukcesem tam, gdzie poprzedni – złożony samodzielnie przez skazanego – został oddalony.

FAQ – najczęstsze pytania o warunkowe przedterminowe zwolnienie